Weszłam do sklepu w Wetlinie po bułki na szlak. Na półce czekał "kołacz maryjny"

Nazwa wypieku z miejsca wzbudza ciekawość, bo łączy w sobie bardzo dawne słowiańskie korzenie z lokalnym kultem religijnym. Sam kołacz to jedno z najstarszych ciast obrzędowych w naszej kulturze. Nazwa wywodzi się wprost od słowa "koło" i odnosi się do kolistej formy pieczywa, które przed wiekami symbolizowało słońce, pomyślność i urodzaj. W Małopolsce i na Podkarpaciu gospodynie piekły je wyłącznie na wyjątkowe okazje: wesela, chrzciny, dożynki oraz najważniejsze święta w kalendarzu.

Człon "maryjny" w nazwie ciasta to z kolei ukłon w stronę historii samych Lipinek – wsi położonej w powiecie gorlickim, oddalonej od bieszczadzkiej Wetliny o ponad 130 km. W Lipinkach znajduje się znane w regionie Sanktuarium Matki Bożej Wniebowziętej, słynące z łaskami gotyckiej figury Madonny z Dzieciątkiem z XIV wieku. Co roku w sierpniu na wielki odpust ściągają tam rzesze pątników. Tradycja przygotowywania słodkich, drożdżowych wypieków dla pielgrzymów była w tych okolicach żywa od pokoleń, a lokalna piekarnia i ciastkarnia postanowiła zamknąć ten zwyczaj w formie firmowego specjału.

Kołacz z Lipinek waży 440 g i w bieszczadzkim sklepie kosztował 13,60 zł. Z wyglądu przypomina klasyczny, rumiany zawijaniec drożdżowy z widocznym, jasnym nadzieniem serowym, rodzynkami oraz ozdobnymi smugami białego lukru na wierzchu. Pachnie słodko, waniliowo i cynamonowo.

Rzut oka na listę składników przynosi jednak ciekawą refleksję nad tym, jak dawne przepisy zderzają się ze współczesną produkcją cukierniczą. Tradycyjny domowy kołacz opierał się na zaledwie kilku podstawowych produktach z wiejskiej spiżarni: świeżym maśle lub smalcu, jajach, prawdziwym tłustym twarogu, mleku, mące i drożdżach. W paczkowanej wersji ze sklepowej półki znajdziemy oczywiście 31 proc. farszu twarogowego, mąkę pszenną, jaja i rodzynki, ale masło ustąpiło miejsca margarynie opartej na oleju palmowym i rzepakowym. Na etykiecie pojawiają się też emulgatory, skrobia modyfikowana oraz aromaty.

Tradycyjny kołacz jest przyjemnie miękki, puszysty i wyraźnie słodki. Twarogowe nadzienie z nutą cynamonu i rodzynek dobrze równoważy drożdżowe ciasto, a całość nie jest przesuszona. Pokrojony w grube kromki świetnie sprawdza się jako szybkie źródło energii zapakowane do plecaka albo dodatek do gorącej herbaty po powrocie ze szlaku.

Jeśli podczas podróży po południowej Polsce trafisz w małym sklepie na ten charakterystyczny, okrągły placek, warto wrzucić go do koszyka choćby z ciekawości. To ciekawy dowód na to, jak dawne obrzędy potrafią przetrwać w pamięci i na sklepowych półkach w zupełnie nowej odsłonie.