Poszłam na litewską wigilię. Najbardziej zaskoczył mnie deser i napój

Podobieństwo obu tradycji nie jest przypadkowe, wynika z wieków sąsiedztwa i wspólnego dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Do dziś Polacy stanowią liczną mniejszość narodową Litwy, w szczególności na Wileńszczyźnie. Gdyby przyjrzeć się drzewom genealogicznym, to okazałoby się, że wielu z nas ma tam swoje korzenie. Ta kulturowa bliskość sprawia, że zasiadając do litewskiej wieczerzy, można poczuć się jak u siebie.

W litewskich domach wigilijny wieczór często rozpoczyna wspólne dekorowanie choinki. Dawniej były to głównie słomkowe dekoracje, ozdoby z bibuły, papieru, orzechów czy suszonych owoców.

Zwyczaj dekorowania zielonych gałązek na polsko-litewski dwór przywiozła królowa Bona Sforza w XVI wieku. Była oczarowana włoskimi tradycjami, a jej zamiłowanie do symboliki wiecznie zielonych roślin oraz ozdób z naturalnych materiałów szybko podłapali magnaci. Bona dekorowała wnętrza jedynie gałęziami, sama choinka w formie całego drzewka dotarła do nas znacznie później, na przełomie XVIII i XIX wieku, jako wpływ niemiecki. Na litewskiej wsi choinka długo konkurowała z "sadem", czyli wiszącymi pod sufitem konstrukcjami ze słomy (pająkami), które miały zapewniać urodzaj.

Przy nakrywaniu do stołu nie może zabraknąć także dodatkowego miejsca dla strudzonego wędrowca, podobnie jak w polskich domach. W tradycji litewskiej to puste miejsce miało szczególny wymiar duchowy, bo wierzono, że dusze przodków przychodzą tej nocy, by ogrzać się przy wspólnym ogniu. Ofiarowywano im także część jedzenia, aby zapewnić sobie ich opiekę na kolejny rok. Tradycja nakazywała, by po kolacji nie sprzątać stołu, zostawiając resztki potraw duchom na całą noc.

Litewska wieczerza, zwana Kūčios, podobnie jak polska, jest całkowicie bezmięsna, z wyłączeniem ryb. Warto jednak zaznaczyć, że do wykluczeń podchodzi się tu nieco bardziej rygorystycznie. Na tradycyjnym stole nie znajdziemy sałatki jarzynowej czy sernika, bo nabiał oraz jaja nie wchodzą tutaj w grę.

Na stole króluje oczywiście dwanaście potraw. Nie może zabraknąć śledzi, które serwuje się np. z konfiturą z cebuli, jest także sandacz czy szczupak. Co ciekawe, zamiast kompotu z suszu pija się tutaj kisiel żurawinowy oraz kwas chlebowy, które mają ułatwiać trawienie po obfitym posiłku.

Wigilia to również czas na odkrycie swojej przyszłości i drobne wróżby. Pod obrusem nie może zabraknąć sianka. Nie zaglądając pod materiał, należy wyciągnąć jedno źdźbło. Im dłuższe będzie, tym więcej pomyślności czeka nas w kolejnym roku. Jeśli uda się trafić na to z kłosem, możemy liczyć na dodatkową pomyślność. Połamane to znak, że powinniśmy być ostrożniejsi.

Z miski należy także wyciągnąć garść śliżyków. Parzysta liczba ciasteczek zwiastuje powodzenie w miłości i znalezienie pary, nieparzysta oczywiście coś zgoła innego. Panny powinny także nadstawić ucho i nasłuchiwać, z której strony dobiega szczekanie psów. Ma to być podpowiedzią, skąd nadejdzie ich przyszły ukochany.

Smaki wileńskiej wieczerzy odkrywałam w Ertlio Namas, restauracji polecanej przez przewodnik Michelin, oferującej tradycyjne dania kuchni litewskiej. Na stole oczywiście nie mogło zabraknąć żytniego chleba czy przypominających krakersy chlebków z nasionami konopi. Konopie to jeden z najstarszych litewskich "superfoods", dawniej traktowany jako podstawa postnego białka. Do tego lin w galarecie, śledź marynowany z cebulką, szczupak faszerowany kapustą oraz drożdżowe bułeczki z grzybami w środku.

Następnie pojawiła się kūčia w starolitewskim wydaniu, czyli zimny, słodkawy wywar z kaszą oraz pszenicą. Na rozgrzanie oczywiście barszcz z uszkami (ausytės), jak u babci. Rybnym daniem głównym był z kolei sandacz z żółtym sosem. Szef kuchni wyciskał go na talerze za pomocą syfonu, ale to tylko nowoczesna interpretacja klasyki, bo żadna litewska babcia w fine diningowe techniki się oczywiście nie bawi.

Deser był jeden – kūčiukai, w Polsce znane jako śliżyki. To małe, suche kawałki pszennego ciasta, podawane z mlekiem makowym (aguonpienis). Niech jednak nazwa "mleko" nikogo nie zmyli – to napój powstający przez zmielenie maku i wymieszanie go z wodą oraz miodem. To danie ma wymiar obrzędowy, bo twarde ciasteczka muszą namięknąć w mleku, co symbolizuje łagodzenie trudów życia przez bożą słodycz.

Litewska Wigilia to surowsza siostra naszej polskiej wieczerzy. Chociaż brakuje na niej jarzynowej, to obecność barszczu, uszek i ryb w galarecie sprawia, że bariera kulturowa znika przy pierwszym kęsie. To pokazuje nam, jak silne są nasze wspólne korzenie i jak wiele z historycznej Litwy wciąż żyje w polskich domach, szczególnie tych na Podlasiu czy Mazurach.

Litwa wraz z Polską oraz Ukrainą złożyły wspólny wniosek o wpisanie obchodów wigilii Bożego Narodzenia na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości. Taki wpis nakłada na państwa obowiązek dbania o to, by dana tradycja nie zanikła. Oznacza to wsparcie dla lokalnych rzemieślników, kół gospodyń wiejskich i edukację młodych pokoleń. Dzięki temu przepisy na litewskie kūčiukai czy polskie uszka przestają być tylko rodzinną ciekawostką, a stają się chronionym dobrem ludzkości. To także świetny sposób na promocję regionu — dla świata nasza Wigilia stanie się produktem turystycznym i kulturową ciekawostką.

Niezależna opinia redakcji. Organizatorem wyjazdu było Go Vilnius.