Grzyb jak palce umarlaka. Ekspert z Fungarium ostrzega przed próbowaniem

Jesienny spacer po lesie potrafi przynieść spotkania z gatunkami, które bardziej przypominają rekwizyty z klasycznych horrorów niż klasyczne grzyby. Próchnilec maczugowaty (Xylaria polymorpha) buduje klimat na Halloween dużo lepiej niż sztuczna pajęczyna. Ekspert z Fungarium zwraca uwagę również na jego ważną rolę w procesie rozkładu martwego drewna.

Próchnilec maczugowaty to wbrew pozorom wcale nie takie rzadkie znalezisko w polskich lasach. Chociaż można go spotkać cały rok, to najczęściej pojawia się późną jesienią na pniakach i martwym drewnie, a szczególnie upodobał sobie pozostałości buków i dębów. Chociaż może się wydawać, że wyrasta bezpośrednio z gruntu, Mateusz Kubarek zaznacza, że to tylko pozory.

– Czasami wygląda, jakby wyrastał wprost z ziemi. W rzeczywistości jego grzybnia jest wtedy związana z drewnem albo korzeniami ukrytymi pod ściółką czy glebą – wyjaśnia ekspert Fungarium w naszej rozmowie dla Pyszności.

Kiedy zobaczysz go w lesie, od razu rozejrzyj się dookoła. Czarne podkładki zwykle wyrastają w niewielkich kępach, co dodatkowo wzmacnia skojarzenie z charakterystycznymi "palcami wystającymi z ziemi".

To, co widzimy nad ziemią, nie jest typowym owocnikiem podobnym do borowika czy pieczarki. Próchnilec tworzy zwartą wielokomórkową strukturę zwaną stromą, czyli inaczej podkładkę. To w niej rozwijają się liczne drobne owocniki (perytecja), w których powstają worki z zarodnikami.

– Można powiedzieć, że próchnilec buduje wspólny, pionowy "wieżowiec" dla setek mikroskopijnych owocników. Zamiast tworzyć kapelusz, wynosi całe skupisko owocników nad podłoże – tłumaczy Mateusz Kubarek.

Grzyb wyrasta z drewna częściowo ukrytego pod ziemią, dlatego wydaje się nam, że "palce" wystają z ziemi. Wysoka, pionowa konstrukcja ma konkretny cel: ułatwić rozsiewanie zarodników. W podobny sposób i dokładnie w tym samym celu powstają podkładki maczużniczka chińskiego.

Młode podkładki mogą być szarawe, brunatnoszare lub lekko białawe, jakby oprószone pyłem (ekspert dodaje, że ten "pył" jest złożony z zarodników konidialnych). Z czasem ciemnieją i twardnieją, przybierając charakterystyczny kształt, który budzi skojarzenia z pomarszczonymi palcami osoby starszej.

– W miarę dojrzewania podkładka ciemnieje, twardnieje i staje się niemal czarna. Jej powierzchnia przestaje być gładka – robi się chropowata, brodawkowata, ponieważ tuż pod nią rozwijają się liczne perytecja, czyli drobne owocniki właściwe, w których powstają zarodniki workowe. Wtedy najbardziej przypomina charakterystyczny, czarny, często nieco spłaszczony "palec" – wyjaśnia specjalista z Fungarium.

Dodaje, że podkładki mogą przetrwać na martwym drewnie przez długi czas, co oznacza, że w jednym miejscu można spotkać okazy na różnych etapach rozwoju.

Zdarza się, że wokół nietypowych grzybów szybko pojawiają się kulinarne i zdrowotne ciekawostki, ale w tym przypadku sprawa jest prosta – próchnilec maczugowaty jest klasyfikowany jako gatunek niejadalny. Jego podkładki są twarde, korkowate i włókniste, dlatego nie mają praktycznego zastosowania w kuchni. Jednak ekspert zaznacza, że "niejadalny" nie oznacza automatycznie "trujący".

– W przypadku Xylaria polymorpha nie ma mocnych danych, które pozwalałyby traktować go jako typowy gatunek trujący wywołujący charakterystyczny zespół zatruć. Po prostu nie jest grzybem przeznaczonym do spożycia i nie należy go próbować. Nie zachęca do tego również jego zapach: ziemisty, przypominający butwiejące drewno czy smak z lekko gorzkawymi nutami – tłumaczy Mateusz Kubarek.

Przestrzega również przed powielaniem informacji o właściwościach zdrowotnych tego gatunku. Zaznacza, że nawet potwierdzona obecność związków o działaniu antybakteryjnym czy przeciwgrzybiczym nie oznacza, że można samodzielnie spożywać grzyb w celach leczniczych. Takie eksperymenty niosą zbyt duże ryzyko. Dlatego próchnilca najlepiej zostawić tam, gdzie spełnia swoją najważniejszą funkcję, czyli w lesie.

Próchnilec maczugowaty jest saprotrofem, czyli organizmem rozkładającym martwą materię organiczną. Jego grzybnia stopniowo rozluźnia strukturę drewna, dzięki czemu składniki zgromadzone w pniach i korzeniach wracają do obiegu w przyrodzie.

– W praktyce oznacza to, że próchnilec jest jednym z organizmów, które "sprzątają" las. Rozluźnia strukturę drewna i przyczynia się do powstawania miękkiego, bogatego w materię organiczną substratu, z którego mogą korzystać bakterie, inne grzyby i liczne bezkręgowce. W efekcie pomaga także w tworzeniu próchnicy i uwalnianiu składników mineralnych z powrotem do gleby – tłumaczy Mateusz Kubarek.

Niepozorny, a czasem wręcz upiorny wygląd próchnilca nie powinien więc przesłaniać jego głównej roli. Bez niego martwe drewno znacznie wolniej zamieniałoby się w żyzną próchnicę, która jest potrzebna do zasilania lasu.