Polska Wigilia w XIX wieku wyglądała zupełnie inaczej. Zadziwia zwłaszcza jeden zwyczaj

Polska Wigilia jest niesamowitym zjawiskiem, w którym mieszają się zwyczaje świeckie z obrządkiem religijnym. W wielu domach te zwyczaje przetrwały do dzisiaj, chociaż w mocno uproszczonym zakresie. W moim domu zawsze się mówiło, że "jaka Wigilia, taki cały rok", co miało być zachętą do utrzymania porządku i dobrych kontaktów z najbliższymi. Do dzisiaj wiele osób kładzie sianko pod obrusem, chociaż zwyczaj ten oficjalnie został zniesiony przez biskupa krakowskiego w 1780 roku. Na stole kładziemy dodatkowy talerz i spożywamy potrawy, które dawniej miały zapewnić zdrowie i dobrobyt w nowym roku.

Dzień rozpoczynał się od podzielenia się opłatkiem, chociaż trzeba od razu zaznaczyć, że nie był to dzień świąteczny. Ale to chyba nikogo nie dziwi – w końcu dopiero w tym roku wprowadzono, że 24 grudnia jest dniem wolnym od pracy. Zarówno w domu, jak w gospodarstwie, nikt nie narzekał na brak pracy przed świętami, a ścisły post obowiązywał aż do kolacji, więc nie trzeba było się odrywać od obowiązków.

W południe jedzono chleb lub pieczone ziemniaki, a przed wieczerzą dzielono się jabłkiem, co miało wymiar symboliczny – owoc miał zapewnić zdrowie wszystkim domownikom. Tylko trzeba było uważać, żeby nie uszkodzić gniazd nasiennych, ponieważ rozsypane pestki zwiastowały chorobę (za: histmag.org).

Dzisiaj krążą o tym różne historie. Niektórzy twierdzą, że dodatkowy talerzyk jest przeznaczony dla zbłąkanego wędrowca, co jest zgodne z religijną ideą szerzenia miłosierdzia. Jednak w kulturze ludowej puste miejsce przy stole było przewidziane dla ducha zmarłego przodka, który mógł pojawić się na wigilii. Ewa Ferenc opowiada o tym, że przed wieczerzą każdy z domowników upewniał się, czy duch przypadkiem nie pomylił miejsca. Na wszelki wypadek trzeba było zdmuchnąć ze swojego krzesła lub ławy ducha i wtedy można było bezpiecznie zasiąć do wspólnej kolacji.

Jak zaznacza również historyk kuchni Łukasz Modelski w opowieści o karpiu, dawniej menu wigilijne było o wiele bardziej zróżnicowane niż dzisiaj. Ale na wszystkich stołach pojawiały się dania przygotowane ze składników, które są darami natury, czyli suszonych grzybów, owoców, orzechów i ziaren. W zależności od regionu podawano zupę migdałową, grzybową, rybną albo polewkę z siemienia lnianego. Do wielu potraw wytrawnych i deserów dodawano kaszę lub mak. Co ciekawe, kutię przygotowywano nie tylko na wigilię Bożego Narodzenia, ale także w dzień zaduszny. To dlatego, że dania z makiem miały silną symbolikę funeralną – łączyły świat żywych i umarłych.

Z kutią, czyli deserem z gotowanych nasion pszenicy z makiem i bakaliami, wiąże się ciekawy zwyczaj, który również opisuje Ewa Ferenc w swojej książce. Gospodarz podrzucał łyżkę z kutią do sufitu, a ilość ziarenek pszenicy, które przykleiły się do stropu, miała mieć przełożenie na pomyślność plonów w nadchodzącym roku. Jeśli chodzi o napoje, obowiązkowo na stole pojawiał się kompot z suszu, który był najlepszym remedium na świąteczne przejedzenie.